Қазақстанды көпэтносты мемлекет деп атау үйреншікті сипаттамаға айналды. Алайда бұл ұғымның артында жай ғана статистикадан әлдеқайда күрделі құбылыс жатыр. Қазақстанның қалалары мен ауылдарында әртүрлі этностардың өкілдері бірге өмір сүріп, білім алып, еңбек етіп, отбасын құрып келеді. Олар бір-бірінің мәдениетін сырттай бақылап қана қоймай, күнделікті қарым-қатынас арқылы ортақ өмір салтын қалыптастырады. Сондықтан көпэтностылықты тек әртүрлі халықтардың қатар өмір сүруі емес, әртүрлі мәдени тәжірибелердің бір әлеуметтік кеңістікте өзара ықпалдасуы деп түсінген дұрыс.

Мәдениеттану тұрғысынан мәдениет қатып қалған құбылыс емес. Ол адамдардың өмір салтымен бірге өзгеріп, жаңа жағдайларға бейімделіп отырады. Мәдениеттанушы Стюарт Холл мәдени бірегейлікті адамның бойында туғаннан дайын тұратын қасиет емес, тарихи тәжірибе арқылы қалыптасатын үдеріс ретінде қарастырады. Осы тұрғыдан адамның болмысын тек этностық шығу тегіне қарап түсіндіру жеткіліксіз. Бір адам үйінде ата-бабасының дәстүрін сақтап, мектепте басқа мәдени ортада білім алып, достарымен түрлі ортада араласуы мүмкін. Яғни қазіргі адам бірнеше мәдени кеңістіктің тоғысында өмір сүреді.

Бұл Қазақстан қоғамына да тән. Әртүрлі этнос өкілдерінің ортақ мектепте оқуы, бір университетте білім алуы, бір мекемеде қызмет етуі немесе бір қалада көрші тұруы уақыт өте келе ортақ әлеуметтік тәжірибе қалыптастырады. Мұнда адамдар міндетті түрде бірдей болып кетпейді. Керісінше, өз ерекшелігін сақтай отырып, ортақ ережелер мен құндылықтарды қабылдайды. Осы жерде бірлік пен біркелкіліктің айырмашылығы көрінеді: біркелкілік айырмашылықтарды азайтса, бірлік сол айырмашылықтарға қарамастан бірге өмір сүру қабілетін білдіреді.

Алайда кез келген қоғамда «біз» және «олар» деген шекаралар пайда болуы мүмкін. Адам өзін белгілі бір топпен сәйкестендіріп, сол топ арқылы әлемді түсінуге тырысады. Мәселе мұндай сәйкестіктің болуында емес, оның басқа адамдарға деген көзқарасқа қалай әсер ететінінде. Егер өз тобына деген құрмет басқа топты төмен бағалаумен қатар жүрсе, мәдени айырмашылық әлеуметтік қашықтыққа, кей жағдайда қақтығысқа айналуы мүмкін.

Бұл құбылыс қазіргі ақпараттық кеңістікте ерекше байқалады. Әлеуметтік желілер күрделі оқиғаларды бірнеше секундтық видеоға немесе эмоционалды пікірге айналдырады. Бір адамның әрекеті тұтас этносқа телінуі, бір діни топтың көзқарасы бүкіл діннің ұстанымы ретінде көрсетілуі немесе белгілі бір мәселе «бізге қарсы тұрғандар» деген қарапайым схема арқылы түсіндірілуі мүмкін. Мұндай жағдайда мәселе ақпараттың ғана емес, оның қалай мағыналанатынында.

Сондықтан медиасауаттылық мәдени сауаттылықтың бір бөлігіне айналып отыр. Ақпаратты көргенде оның шынайылығын ғана емес, қандай контексте берілгенін де түсіну қажет. «Бұл ақпаратты кім таратты?», «Оқиға толық көрсетілді ме?», «Жеке адамның әрекеті тұтас топқа телініп отырған жоқ па?» деген сұрақтар манипуляцияны байқауға мүмкіндік береді. Сыни ойлау – қоғамнан оқшаулану емес, керісінше өзара сенімді сақтаудың бір құралы.

Қазақстанның мәдени кеңістігін түсінуде тарихи жадының орны да ерекше. Көші-қон, депортация, соғыс жылдары, индустрияландыру, тың игеру, урбанизация және тәуелсіздік кезеңіндегі өзгерістер көптеген адамдардың тағдырын бір-бірімен байланыстырды. Бұл тарих әр отбасыда әртүрлі есте сақталуы мүмкін. Бір оқиға бір адам үшін трагедия болса, басқа адам үшін оның отбасының Қазақстандағы жаңа өмірінің басталуымен байланысты болуы ықтимал.

Ян Ассманның мәдени жады туралы тұжырымдамасы қоғамның өткенді қалай есте сақтайтыны оның өзін қазіргі уақытта қалай түсінетініне ықпал ететінін көрсетеді. Сондықтан ортақ тарихи жады барлығының өткенді бірдей түсінуі емес. Керісінше, әртүрлі естеліктердің бір қоғамдық кеңістікте өзара құрметпен өмір сүре алуы. Қазақстан үшін бұл маңызды, өйткені ел тарихы әртүрлі қауымдардың тағдырын тоғыстырған күрделі процестерден тұрады.

Осыдан қазақстандық бірегейлік мәселесіне келеміз. Азаматтық бірегейлік адамның этностық, тілдік немесе діни ерекшелігін жоюды талап етпейді. Адам өзінің отбасылық дәстүрін, тілін немесе мәдени мұрасын сақтай отырып, өзін Қазақстанның ортақ азаматтық кеңістігінің толыққанды мүшесі ретінде сезіне алады. Бірнеше сәйкестіктің қатар өмір сүруі қазіргі қоғам үшін қалыпты құбылыс. Сондықтан өз мәдениетін сақтау мен ортақ қоғамға тиесілі болу бір-біріне қайшы емес.

Қоғамдық келісім де адамдардың барлық мәселе бойынша бір пікірге келуін білдірмейді. Шынайы келісім пікір қайшылығы болған жағдайда көрінеді. Бір-бірімен келіспейтін адамдардың диалог жүргізуі, қарсы пікір айтқан адамның қадір-қасиетін сақтауы және мәселені өркениетті жолмен шешуге ұмтылуы – тұрақты қоғамның маңызды белгілері. Демек, тұрақтылықтың негізі үнсіздікте емес, айырмашылықтармен бірге өмір сүре алу мәдениетінде жатыр.

Қазақстанның көпэтностылығы – тек демографиялық ерекшелік емес, елдің әлеуметтік және мәдени тәжірибесінің бір бөлігі. Оның құндылығы барлық адамның бірдей болуында емес, әртүрлі тарихи тағдырлар мен мәдени дәстүрлердің бір мемлекеттің кеңістігінде ортақ болашақ құра алуында.

Бірлік дайын күйінде берілмейді. Ол күнделікті қарым-қатынастан, жұмыс орнындағы сыйластықтан, тарихи жадыға құрметтен және ақпаратты жауапкершілікпен таратудан қалыптасады. Сондықтан Қазақстан үшін басты мәселе айырмашылықтарды жою емес, оларды түсіну мәдениетін дамыту. Өзгеше адамды бірден «бөтен» деп қабылдамай, оның тарихын, тәжірибесін және адам ретіндегі болмысын көру – қоғамның мәдени жетілуінің белгісі.

Әртүрлілік – қоғамды бөлетін шекара ғана емес. Дұрыс түсінілген жағдайда ол адамдардың бір-бірін тануына, ортақ тәжірибе қалыптастыруына және жаңа мәдени мағыналар жасауына мүмкіндік беретін ресурс. Қазақстанның тұрақтылығы да осы әртүрлілікті ортақ азаматтық кеңістікке айналдыра алу қабілетіне байланысты.