Мем қазіргі цифрлық мәдениеттің ажырамас бөлігіне айналды. Бір қарағанда, ол жай ғана әзіл, сурет немесе қысқа видео сияқты көрінеді. Алайда мем белгілі бір идеяны қысқа әрі эмоциялық түрде жеткізудің тиімді құралы бола алады. Осы себепті оны тек көңіл көтеру формасы ретінде емес, мәдени ақпаратты тарату механизмі ретінде қарастыруға болады.

Мем ұғымының ғылыми негіздерінің бірі Ричард Докинздің мәдени ақпараттың таралуын сипаттайтын меметика концепциясымен байланысты. Оның түсіндіруінде идеялар, образдар мен мінез-құлық үлгілері адамдар арасында таралып, қайталанып және өзгеріп отыра алады. Әлеуметтік желілер бұл процесті бұрынғыдан да жылдамдатты. Қазіргі таңда бір сурет немесе қысқа видео бірнеше сағат ішінде мыңдаған адамға жетіп, қайта өңделіп, жаңа контексте таралуы мүмкін.

Деструктивті діни топтар үшін мемнің осы қасиеті маңызды. Себебі діни идеология аудиторияға әрдайым уағыз немесе ұзақ мәтін ретінде ұсыныла бермейді. Ол әзіл, танымал видео, мотивациялық цитата, реакция немесе белгілі бір интернет трендінің діни мазмұнға бейімделген нұсқасы түрінде таралуы мүмкін. Мұндай формат пайдаланушыға тікелей үгіт ретінде қабылданбайды.

Осы жерде мемнің психологиялық ерекшелігі көрінеді. Адам ақпаратты әзіл ретінде қабылдаған кезде оның астарындағы идеяға бірден сыни талдау жасамауы мүмкін. Егер белгілі бір мазмұн үнемі қайталана берсе, оның ішіндегі дүниетанымдық түсініктер біртіндеп таныс әрі қалыпты болып көрінуі ықтимал. Мысалы, белгілі бір діни топ өзін «ақиқат жолындағы қауым» ретінде көрсетіп, басқа діни бағыттарды әзіл арқылы жағымсыз бейнеде көрсетуі мүмкін. Бір мемнің өзі үлкен өзгеріс жасамауы мүмкін, бірақ осындай контенттің жүйелі қайталануы «біз және олар» деген әлеуметтік шекараны күшейте алады.

Бұл процесті Кас Санстейн сипаттаған топтық поляризация теориясы арқылы түсіндіруге болады. Ұқсас көзқарастағы адамдар бір ақпараттық ортада тұрақты түрде пікір алмасқанда, олардың бастапқы ұстанымдары одан әрі күшеюі мүмкін. Әлеуметтік желідегі жабық қауымдастықтар мен пікірталас топтары осындай орта қалыптастыра алады. Мемдер бұл жағдайда топ мүшелерінің ортақ әзілін, ортақ жауын және ортақ құндылықтарын бекітетін символдық құралға айналады.

Мәселенің тағы бір қыры әлеуметтік желілердің алгоритмдік құрылымымен байланысты. Эли Паризердің «filter bubble» концепциясы адамның интернетте өз қызығушылықтарына сәйкес келетін ақпаратты көбірек көру мүмкіндігіне назар аударады. Қолданушы белгілі бір діни тақырыптағы бірнеше видеоны көргеннен кейін оған ұқсас материалдардың жиірек ұсынылуы ықтимал. Осылайша бастапқыда кездейсоқ көрінген мем кейін діни түсіндірмелер мен идеологиялық мазмұнға апаратын ақпараттық тізбектің бір бөлігі болуы мүмкін.

Генри Дженкинстің қатысымдық мәдениет тұжырымдамасы бұл процестің тағы бір ерекшелігін түсіндіреді. Интернет қолданушысы ақпаратты тек қабылдап қоймайды. Ол оны өңдейді, өзгертеді, өз нұсқасын жасап, қайта таратады. Сондықтан деструктивті мазмұн дайын үгіт ретінде ғана емес, қолданушылардың өздері бейімдейтін және тарататын мәдени өнім ретінде де өмір сүре алады.

Бұл жерде мемнің негізгі қаупі оның әзіл болуында емес. Маңызды мәселе оның қандай идеяны әзіл арқылы қалыпты, тартымды немесе әлеуметтік тұрғыдан қолайлы етіп көрсететінінде. Деструктивті топтар үшін мем аудиторияны бірден радикалды әрекетке шақыратын құралдан гөрі, алдымен назар аударып, эмоциялық байланыс қалыптастырып, кейін белгілі бір дүниетанымдық ортаға жақындататын коммуникациялық механизм ретінде тиімді болуы мүмкін.

Деструктивті мем-культураға қарсы профилактика тек қауіпті контентті өшіру немесе бұғаттаумен шектелмеуі керек. Мұндай тәсіл контенттің бір бөлігін ғана жояды, ал оның таралуына мүмкіндік беретін әлеуметтік және психологиялық механизмдер сақталып қалады.

Сондықтан жастардың медиасауаттылығын арттыру маңызды. Қолданушы мемді көрген кезде оның кім тарапынан жасалғанын, қандай эмоция тудыруға бағытталғанын, қандай топты жағымды немесе жағымсыз етіп көрсететінін және қандай идеяны қалыпты ретінде ұсынатынын талдай білуі қажет.

Діни сауаттылықтың да маңызы жоғары. Жастарға діни мәселелердің бір ғана түсіндірмесі болмайтынын, тарихи және құқықтық мектептердің қалыптасқанын, діни пікірлердің әлеуметтік және мәдени контекстпен байланысты екенін түсіндіру қажет. Бұл діни тақырыптағы қарапайым «біз дұрыс, басқалар қате» деген бинарлық түсініктің ықпалын азайтады.

Профилактикалық коммуникацияның өзі де қазіргі цифрлық мәдениетті ескеруі керек. Ұзақ лекциялар мен ресми мәтіндер жастардың назарын әрдайым ұстай бермейді. Ғылыми және діни ағарту жұмыстары қысқа видео, визуалды материал, подкаст және түсінікті инфографика сияқты форматтармен толықтырылуы қажет.

Сонымен қатар деструктивті топтардың контентін зерттеуде тек оның діни мазмұнына емес, коммуникациялық стратегиясына назар аудару қажет. Мем қандай эмоция қалыптастырады, қандай әлеуметтік топты «бөтен» етеді, қандай құндылықтарды насихаттайды және қолданушыны қандай ақпараттық ортаға бағыттайды деген сұрақтар маңызды.

Цифрлық дәуірде идеология әрдайым күрделі мәтін немесе ашық уағыз түрінде келмейді. Кейде ол бірнеше секундтық видео, танымал сурет немесе қарапайым әзіл арқылы таралады. Сондықтан деструктивті контенттің алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі оның формасын ғана емес, сол форманың артындағы мағынаны, психологиялық механизмді және коммуникациялық стратегияны түсіндіру.