Цифрландыру қазіргі қоғамның технологиялық жаңғыруымен ғана шектелмей, адамдардың қарым-қатынасын, ақпаратты қабылдауын және қоғамдық мінез-құлық нормаларын өзгертуде. Әлеуметтік желілер, жасанды интеллект, онлайн платформалар мен цифрлық мемлекеттік қызметтер күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналды. Сондықтан цифрлық этиканы интернеттегі әдеп ережелері ғана емес, қоғамның жаңа әлеуметтік-мәдени жауапкершілік жүйесі ретінде қарастыру қажет.

Әлеуметтанушы Мануэль Кастельс қазіргі қоғамды «желілік қоғам» ретінде сипаттайды. Мұнда әлеуметтік байланыстар ақпараттық желілер арқылы ұйымдасып, ақпарат қоғамдық ықпалдың маңызды ресурсына айналады. Ал Юрген Хабермастың қоғамдық кеңістік теориясы цифрлық платформаларды азаматтардың пікір алмасуы жүзеге асатын жаңа орта ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Алайда мұндай кеңістіктің сапасы ақпараттың сенімділігіне және пікірталас мәдениетіне тәуелді. Демек, цифрлық еркіндік әлеуметтік жауапкершілікпен қатар жүруі тиіс.

Қазіргі цифрлық ортаның басты мәселелерінің бірі – жалған ақпарат пен манипуляциялық контенттің таралуы. Әлеуметтік желілердің алгоритмдері адамның бұрынғы қызығушылықтарына сәйкес ақпарат ұсынып, оны ұқсас пікірлер басым болатын ортаға түсіруі мүмкін. Мұндай жағдай қоғамдық поляризацияны күшейтіп, әлеуметтік топтар арасындағы сенімге кері әсер етеді. Әсіресе діни, этностық және саяси тақырыптардағы контекстен ажыратылған материалдар төзімсіздік пен қақтығыс қаупін арттырады.

Бұл мәселенің құқықтық шегі Қазақстанның Конституциясында да белгіленген. Қолданыстағы Конституцияның 23-бабы сөз еркіндігіне, ақпаратты еркін алуға және таратуға кепілдік береді, сонымен бірге бұл еркіндік басқа адамдардың ар-намысы мен қадір-қасиетіне, қоғамдық тәртіпке зиян келтірмеуі тиіс екенін бекітеді. Сондай-ақ әлеуметтік, ұлттық және діни алауыздықты, зорлық-зомбылықты насихаттауға жол берілмейді. Сондықтан цифрлық этиканың мақсаты сөз еркіндігін шектеу емес, еркіндік пен жауапкершіліктің арасындағы әлеуметтік тепе-теңдікті сақтау болуы керек.

Екінші маңызды мәселе – жеке өмір мен дербес деректердің қорғалуы. Әлеуметтанушы Шошана Зубоффтың «бақылау капитализмі» тұжырымдамасы цифрлық платформаларда адамның мінез-құлқы туралы мәліметтердің экономикалық ресурсқа айналатынын көрсетеді. Қазіргі азаматтың суреті, орналасқан жері, қызығушылығы немесе интернеттегі әрекеті оның цифрлық ізін қалыптастырады. Қазақстанның «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңы деректерді жинау мен өңдеудің құқықтық негіздерін белгілейді. Атап айтқанда, заңның 7-бабында дербес деректерді жинау мен өңдеудің нақты, алдын ала белгіленген және заңды мақсаттармен шектелуі көзделген.

Үшінші мәселе – жасанды интеллектінің кең таралуы және оның мәдени салдары. Генеративті жүйелер мәтін, сурет, аудио және бейне жасау мүмкіндігін арттырды. Бірақ deepfake технологиялары жалған оқиғаны шынайы етіп көрсетуге немесе адамның бейнесі мен дауысын оның келісімінсіз пайдалануға мүмкіндік береді. Қазақстанның 2025 жылғы «Жасанды интеллект туралы» Заңы синтетикалық нәтижелер ұғымын енгізіп, AI арқылы жасалған немесе өзгертілген адамның бейнесі, дауысы, мінез-құлқы және болмаған оқиғаларды имитациялайтын контентті құқықтық реттеу нысанына айналдырды. Заңның 21-бабы мұндай синтетикалық нәтижелерді пайдаланушыларға тиісті түрде белгілеу қажеттігін қарастырады.

Цифрлық ортаның техникалық инфрақұрылымы мен ақпараттық ресурстарын реттеуде «Ақпараттандыру туралы» Заң да маңызды. Оның 3-бабында ақпараттандыру саласындағы мемлекеттік реттеудің қағидаттарының бірі ретінде жеке тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін сақтау көрсетілген. Бұл цифрлық жүйелердің тиімділігімен қатар, олардың адам құқықтарына ықпалын да ескерудің қажеттігін көрсетеді.

Ал ақпаратты өндіру мен тарату саласында «Масс-медиа туралы» Заң ерекше орын алады. Заң сөз және шығармашылық еркіндігін, ақпарат алу мен тарату мүмкіндігін реттей отырып, бұқаралық ақпарат кеңістігіндегі жауапкершілікті де белгілейді. Мысалы, заңның 67-бабында адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне немесе ұйымның іскерлік беделіне нұқсан келтіретін шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді тарату үшін жауаптылық қарастырылған.

Алайда цифрлық қоғамдағы мәселелерді тек құқықтық тетіктер арқылы шешу жеткіліксіз. Мұнда цифрлық сауаттылық пен цифрлық мәдениетті ажырату маңызды. Сауаттылық технологияны пайдалана білуді білдірсе, мәдениет оның әлеуметтік салдарын түсініп, жауапты шешім қабылдауды қамтиды. Сондықтан ақпаратты жарияламас бұрын дереккөзін тексеру, жалған мәліметті таратпау, өзгенің жеке ақпаратын рұқсатсыз пайдаланбау және AI жасаған материалды шынайы ақпарат ретінде көрсетпеу күнделікті әлеуметтік нормаға айналуы қажет.

Аталған бағытта мектептер мен жоғары оқу орындарында медиасауаттылықпен қатар сыни ойлау, ақпаратты тексеру, алгоритмдердің ықпалын түсіну және жасанды интеллектіні жауапты пайдалану дағдыларын дамыту қажет. Мемлекеттік және қоғамдық институттар ақпараттық қауіпсіздікті тек шектеу арқылы емес, сапалы әрі сенімді контент қалыптастыру арқылы қамтамасыз еткені жөн. Сонымен қатар цифрлық платформалардың алгоритмдік ашықтығы мен пайдаланушы құқықтарын қорғау тетіктерін күшейту маңызды.

Қорытындылай келе, цифрлық қоғамның сапасы технологияның даму деңгейімен ғана емес, оны пайдаланатын адамдардың этикалық мәдениеті мен әлеуметтік жауапкершілігімен анықталады. Кастельстің желілік қоғамы мен Хабермастың қоғамдық кеңістік тұжырымдамалары көрсеткендей, цифрлық орта қазіргі қоғамдық қатынастардың маңызды бөлігіне айналды. Сондықтан негізгі міндет – цифрландыруды шектеу емес, оны адам қадір-қасиеті, жеке өмір, ақпараттық адалдық, сөз еркіндігі және қоғамдық сенім қағидаларымен үйлестіру. Осындай мәдениет қалыптасқанда ғана цифрлық технологиялар қоғамды бөлетін емес, оның әлеуметтік және мәдени дамуына қызмет ететін құралға айналады.