Қазақ халқының рухани дүниесінде ғасырлар бойы өзінің өзектілігін жоғалтпаған даналық сөздер бар. Солардың бірі – ұлы ойшыл, ақын, ағартушы Абай Құнанбайұлының: «Біріңді қазақ, бірің дос көрмесең, істің бәрі бос» деген қағидасы. Бұл – жай ғана көркем поэзия жолы емес, тұтас қоғамның дамуына бағытталған әлеуметтік-философиялық тұжырым.

Қазіргі жаһандану дәуірінде мемлекеттердің қуаты тек экономикалық немесе саяси әлеуетімен ғана емес, азаматтарының өзара сенімімен, қоғамдық келісімімен және ортақ мақсатқа жұмыла білуімен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда Абайдың бұл ойы бүгінгі Қазақстан үшін де ерекше маңызды. Себебі ұлттық бірлік – елдің тұрақты дамуының, қоғамдық қауіпсіздіктің және мәдени тұтастықтың басты кепілі.

Абай өмір сүрген XIX ғасырдың соңы қазақ қоғамы үшін күрделі кезең болды. Руаралық тартыстар, мансап қуған болыстық жүйе, ішкі алауыздық пен күншілдік халықтың дамуына кедергі келтірді. Ақын осы әлеуметтік құбылыстарды терең талдап, олардың негізгі себебін адамдар арасындағы сенімнің әлсіреуінен көрді.

«Біріңді қазақ, бірің дос көрмесең» деген тіркестегі «дос» ұғымы тек жеке қарым-қатынасты білдірмейді. Бұл – өз халқының тағдырына ортақ жауапкершілікпен қарау, бір-бірінің қадірін білу, ортақ мүддені жеке мүддеден жоғары қою дегенді білдіреді. Ал «істің бәрі бос» деген қорытынды ұлттық деңгейдегі маңызды заңдылықты көрсетеді: қоғамда өзара сенім болмаса, ешқандай реформа, экономикалық жетістік немесе мәдени өрлеу ұзақ мерзімді нәтиже бере алмайды.

Қазіргі әлеуметтік ғылымдар да Абайдың бұл ойын толықтай растайды. Әлеуметтанушы Роберт Патнам қоғамның табысты дамуы азаматтар арасындағы әлеуметтік капиталдың деңгейіне байланысты екенін дәлелдеген. Әлеуметтік капитал – адамдардың бір-біріне деген сенімі, өзара ынтымақтастығы және қоғамдық жауапкершілігі. Сенім деңгейі жоғары қоғамдарда демократиялық институттар тұрақты жұмыс істейді, экономика қарқынды дамиды және әлеуметтік тұрақтылық сақталады.

Фрэнсис Фукуяма да өз еңбектерінде сенім мәдениеті жоғары мемлекеттердің инновацияны тез қабылдайтынын, қоғамдық институттарының әлдеқайда тиімді жұмыс істейтінін көрсетеді. Оның пікірінше, қоғамдағы сенім – экономикалық өсудің де маңызды факторы.

Ал әлеуметтік психологиядағы әлеуметтік сәйкестік теориясы (Генри Тәжфел, Джон Тернер) адамдар өзін ортақ қауымдастықтың мүшесі ретінде сезінген кезде ынтымақтастық артып, ішкі қақтығыстар азаятынын дәлелдейді. Демек, Абай көтерген «бір-біріңді дос көру» қағидасы қазіргі ғылыми теориялармен де үйлеседі.

Бүгінгі ақпараттық қоғамда ұлттық бірлік бұрынғыдан да маңызды. Әлеуметтік желілер арқылы таралатын жалған ақпарат, арандатушылық сипаттағы контент, қоғамды жіктейтін идеологиялық ықпалдар адамдар арасындағы сенімді әлсіретуі мүмкін.

Зерттеулер көрсеткендей, қоғамда өзара сенім төмендеген сайын адамдар радикалды идеяларға, популистік ұрандарға және түрлі манипуляциялық ақпараттарға тезірек сенеді. Ал өзара құрмет пен азаматтық жауапкершілік қалыптасқан ортада мұндай идеологиялық ықпалдардың әсері әлдеқайда әлсіз болады.

Сондықтан Абайдың бірлік туралы қағидасы тек моральдық үндеу емес, қазіргі тілмен айтқанда қоғамның ақпараттық және рухани иммунитетін қалыптастыратын маңызды қағида болып табылады.

Кейде бірлікті барлық адамның бірдей ойлауы немесе бір пікірде болуы деп түсінетіндер кездеседі. Бұл – қате көзқарас. Демократиялық қоғамда пікір алуандығы – табиғи құбылыс. Бірақ түрлі көзқарастың болуы адамдардың бір-біріне жау болуын білдірмейді.

Абай айтқан достық – пікірдің емес, мақсаттың ортақтығы. Әртүрлі ойлай отырып, елдің дамуына бірге қызмет ету – өркениетті қоғамның белгісі. Сондықтан ұлттық бірлік дегеніміз – айырмашылықтарды жоққа шығару емес, сол айырмашылықтарды өзара құрмет негізінде қабылдай білу.

Қазіргі жастар – цифрлық дәуірдің ұрпағы. Олар әлемдік ақпарат кеңістігінің толыққанды қатысушысына айналды. Мұндай жағдайда ұлттық бірегейлікті сақтау мен қоғамдық келісімді нығайту бұрынғыдан да маңызды.

Әлеуметтік желілерде адамның ар-намысына тіл тигізу, өзгелерді кемсіту, руға, өңірге немесе түрлі әлеуметтік топтарға бөліп қарау қоғамдағы сенімге кері әсер етеді. Ал өзгеге құрметпен қарау, дәлелге негізделген пікір айту, мәдени диалог жүргізу – Абай ұсынған достық қағидасының қазіргі заманғы көрінісі.

Нағыз патриотизм тек мемлекеттік рәміздерді құрметтеумен шектелмейді. Ол – өз халқының әрбір азаматын қадірлеуден, қоғамдағы татулықты сақтауға үлес қосудан басталады.

Абайдың «Біріңді қазақ, бірің дос көрмесең, істің бәрі бос» деген сөзі – уақыт өткен сайын маңызы арта түсетін өмірлік қағида. Бұл – әдеби образ ғана емес, қоғамтану, әлеуметтану және психология ғылымдары дәлелдеген әлеуметтік заңдылық.

Ұлттық бірлік – кездейсоқ пайда болатын құбылыс емес. Ол өзара сенімнен, сыйластықтан, жауапкершіліктен және ортақ құндылықтарды құрметтеуден қалыптасады. Осындай қасиеттер орныққан қоғам ғана тұрақты дамып, сыртқы және ішкі сын-қатерлерге төтеп бере алады.

Абай армандаған қоғам – бір-біріне жау емес, жанашыр болатын, бақталастықтан емес, бауырмалдықтан күш алатын қоғам. Сондықтан ұлы ойшылдың бұл өсиеті бүгін де, ертең де Қазақстанның қоғамдық келісімі мен ұлттық тұтастығын нығайтатын рухани бағдар болып қала береді.