Әрбір халықтың болмысын айқындайтын ең маңызды құндылықтардың бірі – оның тарихи жады. Өткенін тану, тарихи жолын түсіну және одан сабақ алу ұлттың рухани тұтастығын қалыптастырады. Себебі халықтың рухы тек бүгінгі жетістіктерімен емес, ғасырлар бойы жинақталған мәдениетімен, тарихи тәжірибесімен және ұжымдық жадында сақталған құндылықтарымен өлшенеді.

Қазіргі жаһандану және ақпараттық технологиялар дәуірінде тарихи сана мәселесі бұрынғыдан да өзекті бола түсті. Себебі әлеуметтік желілер мен түрлі ақпараттық платформаларда тарихи оқиғаларға қатысты дәлелсіз пікірлер, бұрмаланған деректер және ғылыми негізі әлсіз тұжырымдар жылдам таралады. Мұндай жағдайда тарихи санасы қалыптасқан қоғам ғана ақпараттық ықпалдарға төтеп бере алады.

Тарихи сана – өткен оқиғаларды жаттап алу ғана емес. Ол – халықтың тарихи тәжірибесін түсіну, оны ғылыми тұрғыдан бағалау және қазіргі өмірмен байланыстыра білу қабілеті. Тарихын терең түсінген қоғам өткенді тек мақтан ету үшін емес, одан сабақ алу үшін зерттейді.

Ұлттың өзіндік болмысын қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі – ортақ тарихи жады. Қазақ халқының тарихи жолы ғасырларға созылған күрделі үдерістерден тұрады. Қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы Ұлы дала кеңістігіндегі түрлі тайпалар мен мәдениеттердің тарихи сабақтастығы, саяси және әлеуметтік өзгерістерінің нәтижесінде жүзеге асты.

Сондықтан тарихқа ғылыми тұрғыдан қарау маңызды. Халық тарихы бір ғана дерекке немесе белгілі бір кезеңге сүйеніп зерттелмейді. Ол археологиялық, жазба, тілдік, этнографиялық және басқа да ғылыми деректердің жиынтығы арқылы қарастырылады.

Қазіргі қоғамда тарих тек ғылым саласы ғана емес, қоғамдық санаға әсер ететін маңызды факторға айналды. Кейде тарихи деректерді біржақты түсіндіру арқылы халықтардың өткеніне күмән келтіруге немесе олардың арасында қарама-қайшылық тудыруға әрекеттер жасалады.

Мысалы, кейбір авторлар түркі халықтарының тарихына қатысты даулы пікірлер айтып, жекелеген ұлттардың қалыптасуын жоққа шығаруға тырысады. Осындай тұжырымдардың бірі – «қазақ халқы бұрын болмаған, кейін пайда болған жасанды ұлт» деген пікір. Алайда мұндай көзқарастар тарихи деректердің толық жүйесіне емес, көбіне жекелеген мысалдарға немесе бір ғана дерекке сүйенеді.

Тарихтағы атаулардың өзгеруі – қалыпты құбылыс. Мысалы, XV ғасырдың соңында Христофор Колумб жаңа құрлыққа барған кезде, оны Азиядағы Үндістан деп есептеді. Сол себепті жергілікті халықтар «үнділер» деп аталды. Кейін бұл жердің Еуропаға белгісіз жаңа құрлық екені анықталып, Америка атауы қалыптасты.

Бұл мысал бір кезеңдегі түсініктің кейінгі ғылыми зерттеулер арқылы өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді. Алайда алғашқы қате түсінік тарихи шындықты толық жоққа шығармайды. Сол сияқты белгілі бір картада халық атауының кездеспеуі немесе басқа атаумен берілуі сол халықтың тарихи өмір сүрмегенін білдірмейді.

Еуропалық карталарда Орталық Азия халықтары мен жерлерінің атаулары әр кезеңде әртүрлі көрсетілген. Бұл сол уақыттағы картографтардың мүмкіндігіне, саяси жағдайға және сыртқы көзқарастарға байланысты болды. Сондықтан карталарды басқа тарихи деректермен бірге кешенді түрде зерттеу қажет.

Ғылыми тарихта этностың қалыптасуы бір ғана атауға емес, тілдік, мәдени, саяси және әлеуметтік факторлардың ұзақ мерзімді дамуына байланысты қарастырылады. Бір халықтың тарихын жоққа шығару немесе екінші халыққа қарсы қою – ғылыми ізденістен гөрі, тарихи сананы әлсірететін идеологиялық тәсіл.

Бүгінде әлеуметтік желілерде тарихи тақырыптағы қысқа видеолар мен эмоцияға негізделген пікірлер көп таралады. Кейбір адамдар жеке көзқарасын ғылыми ақиқат ретінде көрсетуі мүмкін. Мұндай жағдайда тарихи сауат қоғамның ақпараттық иммунитетіне айналады.

Тарихи сауатты адам кез келген ақпаратты бірден қабылдамайды. Ол дереккөзге назар аударады, ғылыми зерттеулерді салыстырады және оқиғаның тарихи жағдайын ескереді. Себебі тарихтың мақсаты – бір халықты жоғары қою немесе екіншісін кемсіту емес, өткенді объективті түрде түсіну.

Жастар – ақпараттық кеңістіктің ең белсенді бөлігі. Сондықтан олардың тарихи білімі мен сыни ойлау қабілеті ерекше маңызды. Тарихын білетін жас ұрпақ жалған ақпаратқа қарсы тұра алады, ұлттық құндылықтарын құрметтейді және басқа халықтардың тарихына да құрметпен қарайды.

Шынайы тарихи сана өзгені жоққа шығару арқылы емес, өзін терең тану арқылы қалыптасады. Өткеннен сабақ алған ұрпақ қана болашаққа сенімді қадам жасай алады.

Ұлт рухы оның тарихи жадында сақталады. Тарихын білген халық өзінің тамырын, құндылығын және даму бағытын жақсы түсінеді. Ал тарихи санасы қалыптасқан қоғам кез келген ақпараттық қысымға төтеп бере алады.

Тарих – халықтарды бір-біріне қарсы қоятын құрал емес. Ол – өткенді түсінуге, қателіктерден сабақ алуға және болашақты дұрыс қалыптастыруға мүмкіндік беретін ғылым.

Сондықтан тарихи сананы дамыту – өткенді құрметтеу ғана емес, ұлттың болашағына деген жауапкершілік. Өз тарихын терең түсінген халық қана өзінің рухани тұтастығын сақтап, уақыт талабына сай дами алады.